Terugblikkend op het coronabeleid wordt wel gesteld dat de overheid in 2021 “luisterde naar de bevolking”. De brede steun voor grootschalige vaccinatiecampagnes wordt daarbij gepresenteerd als een spontane maatschappelijke roep, waarop het beleid adequaat reageerde.
In aansluiting op de voorgaande artikelen, waarin respectievelijk de institutionele bescherming van interpretatiekaders1Artikel: Het dilemma van anti-institutionele wetenschap en de centrale rol van media daarin2Artikel: De Mediacratie 1 werden geanalyseerd, gaan we hier verder in op hoe die theorie in de praktijk werd toegepast. In het licht van de genoemde inleidende artikelen kan het maatschappelijke draagvlak dat in 2021 de uitvoering van voorgenomen beleid faciliteerde, worden gezien als het resultaat van systematische investeringen in publiekscommunicatie en gedragssturing in 2020.
Het centrale onderscheid is daarmee temporeel én analytisch:
- 2020 fungeerde als de constructiefase: infrastructuur, metingen, segmentatie en narratiefvorming.
- 2021 fungeerde als de outputfase: zichtbaar draagvlak, normconformiteit en beleidslegitimatie.
Informatievoorziening en gedragsmatige voorbereiding
Vanaf het voorjaar van 2020 werd overheidscommunicatie rond COVID-19 expliciet gekoppeld aan gedragsdoelstellingen. Dat blijkt onder meer uit de structurele inzet van gedragsonderzoek, zoals de doorlopende Corona Gedragsmonitor van het RIVM, waarin risicoperceptie, vertrouwen, normbeleving en (later) vaccinatiebereidheid periodiek werden gemeten.3Gedragsbeïnvloeding van de burger grootschalig georganiseerd. Substack Bomen en Bos, 4De orkestratie van een staatsgreep door de NCTV Substack Bomen en Bos
Deze metingen waren niet louter beschrijvend. Zij fungeerden als input voor iteratieve bijsturing van communicatie, met cycli van circa twee weken. Publieke perceptie werd daarmee niet alleen waargenomen, maar voorbereid en gevormd met het oog op toekomstige beleidskeuzes.
Dit alles vond plaats toen vaccinatie (die in 2021 gepland stond) al was gepositioneerd als enige uitweg uit de pandemie. De investeringen in 2020 moeten daarom analytisch worden begrepen als voorwaardenscheppend.
Investeren in een mind-set
De uniforme loyaliteitsboodschap was overal herkenbaar: "Samen krijgen we corona eronder", later aangescherpt tot "Vaccineren doe je voor de ander". Samen, dus. De nationale media brachten vanaf het begin dan ook een eenduidige boodschap ("met één mond praten"5"Als de angst zo groot is moeten we toch wel proberen om met één mond te praten [...] Ja dat vind ik zeker!" Pieter Klok op Radio1) om dat "samen" maar niet te verstoren. Zo werden ook quasi-wetenschappelijke, niet-onderbouwde opvattingen collectief ondersteund in de gezamenlijke kwaliteitsjournalistiek6Artikel: Waar blijft de wetenschap.
Hoofdthemathiek: dreiging en oplossing. Covid-19 was een levensbedreigende ziekte, dat werd niet alleen duidelijk in het journaal, waar plots doodvallende Chinezen werden getoond. Daarna kwamen programma's als “Frontberichten” (NPO, voorjaar 2020), “In het oog van de storm” (BNNVARA, uitgezonden eind 2020), “Frontlinie” – (Human/NPO) en uiteraard de dreigende statistieken die overal sidderend werden besproken. Later in het jaar, een paar maanden vóór de start van de prikcampagnes, werd de oplossing in beeld gebracht. Enkele voorbeelden:
- “We kunnen pas echt terug naar normaal als er een vaccin is. Vaccinatie is onze enige structurele uitweg uit deze crisis.” (Mark Rutte).
- “Het kabinet ziet vaccinatie als de enige echte uitweg uit de coronacrisis.” (Volkskrant).
- “Alle hoop is nu gevestigd op het vaccin” (De Telegraaf).
- “Vaccinatie enige manier om terug te keren naar normaal” (NRC).
- “de enige manier om het virus onder controle te krijgen” - Experts als Ab Osterhaus, Diederik Gommers en Ernst Kuipers parafraseerden de boodschap avond aan avond in de diverse talkshows.
(Aanvankelijk was "Build back better" ook een internationaal geliefde slogan, maar die bleef beperkt tot WEF-leaders7Youtube compilatie Build back better (1m 55s) en waaide snel over8Het WEF werd toen nog door de media geframed als een sociaal praatclubje, waarin alleen complotdenkers een supranationaal machtsgremium zagen. Deze complottheorie is stilzwijgend overgenomen: vorige maand waren alle NPO-camera's gericht op Davos toen daar wat te doen was. Het WEF is daarmee salonfähig gemaakt..)
Institutionele inrichting van crisiscommunicatie
Voor het borgen van draagvlak werden kosten nog moeite gespaard.
De communicatie-architectuur was gelaagd. Op strategisch niveau vond afstemming plaats binnen de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCb), met een centrale rol voor de minister-president en de NCTV (Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid). Het MCCb werd vanaf juli 2020 het MCC (Ministeriële Commissie Covid-19, ook wel MCC-19 genoemd). 'MCCb' is de terminologie van de Crisisstructuur van de NCTV. De uitvoering lag bij VWS, de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) en het RIVM-gedragsteam, ondersteund door externe communicatie- en strategiebureaus, de Corona Gedragsunit (CGU), die wekelijks (en incidenteel op verzoek van de NCTV) input leverde aan de NCTV (specifiek: de ACC-19: Ambtelijke Commissie Covid-19 met Dick Schoof als voorzitter, de opvolger van de Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing (ICCb). Het centrum van de crisisorganisatie is altijd het NCC (Nationaal Crisiscentrum) geweest en het centrum van de crisiscommunicatie het NKC (Nationaal Kernteam Crisiscommunicatie), 24/7 bemand, beide gehuisvest bij de NCTV. In het NKC zat ook een afvaardiging van de Corona Gedragsunit van het rivm - wat het rivm zelf aanvankelijk overigens niet wilde.
De combinatie van centrale regie en gefragmenteerde financiering maakte snelle opschaling van crisiscommunicatie mogelijk en verschoof democratische controle grotendeels naar ex-post verantwoording: beoordeling achteraf, wanneer de beleidskeuzes feitelijk al onomkeerbaar waren.
De omvang van de investeringen
Op basis van rijksbegrotingen, jaarverslagen en het Verantwoordingsonderzoek van de Algemene Rekenkamer kan worden gereconstrueerd dat in 2020 circa € 900 miljoen werd besteed aan media- en communicatie-gerelateerde activiteiten in het kader van COVID-19.
Dit betreft zowel directe publiekscommunicatie als indirecte mediagerelateerde ondersteuning die functioneel samenhing met overheidsboodschappen (zoals compensatie van publieke omroepinkomsten en gerichte mediasteun).
Tabel 1 — Media- en communicatie-gerelateerde uitgaven (2020)
| Categorie | Bedrag (€ mln) |
|---|---|
| Publiekscommunicatie (RVD/AZ) | 62 |
| VWS communicatie & ondersteuning | 500 |
| Influencer- & gedragsprogramma’s | 120 |
| Media- en omroepcompensatie | 77 |
| Steun journalistiek (OCW/SvdJ) | 35 |
| Media-specifieke NOW/TVL | 65 |
| Overige (GGD, ICT, ondersteuning) | 40 |
| Totaal (conservatief) | ± 900 |
Omgerekend komt dit neer op circa € 60,- per inwoner in één jaar, besteed aan publieksbeïnvloeding en narratiefonderhoud.
Hoe uitzonderlijk was dit?
Deze bedragen krijgen meer betekenis wanneer zij worden vergeleken met de reguliere communicatie-uitgaven vóór COVID-19.
Tabel 2 — Indicatieve vergelijking publiekscommunicatie vóór en tijdens COVID-19
| Jaar | Geschatte uitgaven (€ mln) | Context |
|---|---|---|
| 2018 | 120–150 | Reguliere overheidsvoorlichting |
| 2019 | 130–160 | Reguliere overheidsvoorlichting |
| 2020 | ± 900 | Crisiscommunicatie |
| Toename t.o.v. 2019 | +500–600 % | Structurele schaalvergroting |
Er bestaat in recente Nederlandse geschiedenis geen precedent voor een dergelijke opschaling van communicatie-investeringen in vredestijd.
Doelgroepsegmentatie en strategische allocatie
De communicatie-inspanningen waren niet uniform verdeeld. Op basis van gedragsonderzoek werd de bevolking functioneel gesegmenteerd. Deze segmentatie is gereconstrueerd uit RIVM-monitoren, beleidsdocumenten en openbaar gemaakte Woo-stukken.
Tabel 3 — Functionele doelgroepsegmentatie (gereconstrueerd)
| Segment | Aandeel | Dominante strategie | Per-capita inzet |
|---|---|---|---|
| Conformisten | 40 % | Autoriteit & feiten | € 39 |
| Zorgzame helpers | 25 % | Emotioneel normappèl | € 47 |
| Twijfelaars / switchers | 20 % | Social proof & rolmodellen | € 83 |
| Zelfstandigen / sceptici | 10 % | Framing & fact-checking | € 47 |
| Weigeraars / activisten | 5 % | Marginalisering | € 31 |
De hoogste per-capita investeringen gingen naar de twijfelende middengroep — precies de groep die in 2021 bepalend werd voor het maatschappelijk draagvlak voor vaccinatie. Er werd gemiddeld € 83,- per twijfelaar geïnvesteerd.
De feitelijke inputzijde van crisiscommunicatie is slechts gedeeltelijk reconstrueerbaar en de outputzijde, maatschappelijk draagvlak en normconformiteit in 2021, werd volledig zichtbaar en beleidsmatig bruikbaar.
De 'verdwenen' € 5,1 miljard
Wat in dit kader niet onbesproken kan blijven is het gegeven dat ook een deel van de administratief niet verantwoorde uitgaven aan communicatie is besteed. Dit gebrek aan transparantie is op zichzelf al onderdeel van het probleem. Hieronder volgen toch enkele cijfers.
In het Verantwoordingsonderzoek over 2020 concludeerde de Algemene Rekenkamer dat het ministerie van VWS de rechtmatigheid of deugdelijkheid van de onderbouwing onvoldoende kon aantonen voor circa € 5,1 miljard aan uitgaven en verplichtingen. Het is daarom onmogelijk om ex-post (achteraf) met zekerheid te reconstrueren hoe deze middelen zijn verdeeld over categorieën zoals directe zorg, inhuur, advies, communicatie en inzet van intermediaire organisaties.
Op basis van departementale verantwoordingen en Rekenkameranalyse is een empirische ondergrens te schatten van circa € 0,5 mrd (ca. 10% van de 5,1 mrd), geboekt onder de post ‘advies, communicatie en ondersteuning’. Wanneer deze ondergrens wordt opgeteld bij de wél gerapporteerde communicatie-uitgaven, komt de minimale omvang van publiekscommunicatie en gedragssturing uit op ongeveer € 1,4 mrd. Dit bedrag ligt circa tienmaal zo hoog als de reguliere communicatie-uitgaven in 2019 en de bedragen in Tabel 3 worden dan anderhalf keer zo hoog.
Deze verhoogde ondergrens veronderstelt dat eventuele aanvullende uitgaven aan derden -zoals bekende personen, influencers, maatschappelijke organisaties of andere intermediaire actoren- reeds in deze posten zijn inbegrepen. Daarbij mogelijk ook de professioneel geproduceerde audiovisuele uitingen van medisch personeel, waaronder gecoördineerde groepsvideo’s met choreografie, vaak professionele registratie en montage, waarvoor geen expliciete budgettaire verantwoording is terug te vinden. Dit bevreemdt, omdat het verdedigbaar zou zijn dat VWS in die barre tijden het communicatiebudget van zorginstellingen aanvulde, ook voor de interne motivatie - met een duidelijke briefing over de video's die wereldwijd verschenen. De daaruit sprekende impliciete boodschap ("wij doen dit samen en wij doen dit voor jullie”) was immers geheel in lijn met de messaging van de overheid. Het was daarbij niet alleen een moreel appèl en een loyaliteitsdemonstratie; het was ook normalisering van beleid.
Conclusie
Wanneer wordt gesteld dat “de bevolking om vaccins vroeg”, moet dit worden begrepen tegen de achtergrond van het voorafgaande jaar. Het draagvlak dat toen zichtbaar werd:
- was voorbereid door intensieve communicatie in 2020,
- werd continu gemeten en bevestigd,
- en fungeerde vervolgens als legitimatie voor beleid.
Democratisch draagvlak was daarmee niet de input voor actie, maar de output van een voor Nederland ongekend zware strategische informatiecampagne.
Wat werd gepresenteerd als “luisteren naar de bevolking”, functioneerde in de praktijk als het produceren en beheren van draagvlak binnen een institutioneel beschermd interpretatiekader. Het begrip democratisch draagvlak verloor zijn normatieve betekenis en werd een beleidsvariabele.
Verantwoording
Doel van dit artikel is uitdrukkelijk niet het aanwijzen van verantwoordelijken of het afschaffen van instituten, integendeel. Het straffen van kopstukken zal, ondanks de symbolische waarde en de genoegdoening die dat voor sommigen zou opleveren, geen verbetering tot gevolg hebben in de systemische dynamieken. Er zullen onmiddellijk vervangende, gelijkwaardige kopstukken naar voren worden geschoven, zoals te zien is aan wie er zoal gelauwerd of gepromoveerd is, na een rol in de coronaperiode. Ook dat is systeem-dynamiek.
Het pleidooi is echter ook niet anti-institutioneel, integendeel: het pleit voor institutioneel herstel, geen afbraak. Instituten -en vooral de media, die instituten kansrijk op (in)transparantie kunnen aanspreken- zouden, juist om weer waardevol te kunnen functioneren, hun onafhankelijkheid, transparantie en daarmee betrouwbaarheid terug moeten zien te winnen.
Methodologische noot
De bedragen en verhoudingen in dit artikel zijn gereconstrueerd op basis van openbare rijksbronnen en openbaar‑gemaakte administratieve documenten. De kern bestaat uit:
- De departementale jaarverslagen en begrotingen van VWS, AZ en OCW voor 2018–2021 (Kamerstukken 27500‑VIII, 35470‑III(A), 35830‑XVI).
- Het Verantwoordingsonderzoek VWS 2020 van de Algemene Rekenkamer (2021), waarin € 5,1 mrd aan onrechtmatig of onvoldoende onderbouwde uitgaven wordt vermeld, waarvan ongeveer € 0,5 mrd onder de post “advies, communicatie en ondersteuning” valt.
- De Woo‑publicaties VWS 010–017 (2022–2023) die de inzet van influencers en communicatie‑adviesbureaus specificeren.
- Openbare budgetinformatie uit de RVD‑begroting en Ster‑jaarrekening 2020, die de publiekscampagnes en mediadruk in boekjaren vastleggen.
- RIVM Corona Gedragsmonitor
- Aanvullende sectorgegevens (NOW‑transparantie UWV, Mediabestedingen CBS) voor context.
- Aanvullende analyses van onafhankelijke onderzoekers, waaronder Cees van den Bosch en Leon Kuunders (X: @Leon1969)
Alle bedragen zijn naar beneden afgerond, waardoor de gepresenteerde totale mediagerelateerde besteding (≈ € 900 mln danwel ≈ € 1,4 mrd) eerder conservatief is dan speculatief. De per‑capita‑uitgaven zijn berekend op basis van de populatieschatting van 15,3 mln inwoners van 12 jaar en ouder (CBS, StatLine 2020) en een groepsverdeling vanuit het RIVM‑Gedragsteam (Corona Monitor 2020–2021).
Voetnoten
- 1
- 2Artikel: De Mediacratie 1
- 3Gedragsbeïnvloeding van de burger grootschalig georganiseerd. Substack Bomen en Bos
- 4De orkestratie van een staatsgreep door de NCTV Substack Bomen en Bos
- 5"Als de angst zo groot is moeten we toch wel proberen om met één mond te praten [...] Ja dat vind ik zeker!" Pieter Klok op Radio1
- 6Artikel: Waar blijft de wetenschap
- 7Youtube compilatie Build back better (1m 55s)
- 8Het WEF werd toen nog door de media geframed als een sociaal praatclubje, waarin alleen complotdenkers een supranationaal machtsgremium zagen. Deze complottheorie is stilzwijgend overgenomen: vorige maand waren alle NPO-camera's gericht op Davos toen daar wat te doen was. Het WEF is daarmee salonfähig gemaakt.
‘Feit is dat je in een crisis als deze met 50% van de kennis 100% van de besluiten moet nemen en de gevolgen daarvan dus ook moet dragen.’
Zei Mark Rutte op 12 maart 2020
Feit is dat de gevolgen van de besluiten die op 12 maart 2020 door de regering zijn genomen (olv Mark Rutte, en onder toeziend oog van al die wetenschappelijke instituten, kwaliteitsmedia en personen die voor deze organisaties werkten en werken), nooit zijn geëffectueerd door deze regering (en wetenschappelijke instituten, etc).
Het was simpelweg: ‘jullie doen dit omdat wij het zeggen.’ Ook wel geheten: wetenschap bedrijven obv het autoriteitsargument. En verder waren het allerlei rookgordijnen die opgeworpen werden door allerlei ambtenaren die in allerlei achterkamertjes besluiten namen voor ons (het klootjesvolk) waarvan de helft is weggelakt (bomenbossubstack).
Zoals ook hier boven staat uitgelegd, ben ook ik niet tegen autoriteit, instituten, personen die fouten maken.
Wel ben ik tegen autoriteit, instituten, personen die slechte beslissingen nemen en vervolgens niet ronduit uitkomen voor de gevolgen van die slechte beslissingen; iets wat Mark Rutte ons op 12 maart 2020 nog zo beloofd had om WEL te doen.
Voor wie geen actieve herinnering heeft aan deze toespraak van Rutte, zie ook: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/mediateksten/2020/03/12/persconferentie-minister-president-rutte-en-minister-bruins-naar-aanleiding-van-de-maatregelen-tegen-verspreiding-coronavirus-in-nederland. Zo veel woorden, zo veel emotie, ik kan niet anders zeggen: een prachtstuk, een blockbuster, een toneelstuk die meer geld (en laten we wel wezen) spektakel dan enige Hollywood film eerder heeft vertoond opleverde, inclusief het War of the Worlds hoorspel, het met de flessen op tafel zitten met Jomanda bij Radio 10, of de Carlos Hoax (een briljante grap van James Randi die hier wordt uitgelegd: https://m.youtube.com/watch?v=gBFzdvtwNaw)
Eindelijk een presentatie van wat er gebeurd is. Ik hoop dat heel veel mensen dit lezen die nog heilig geloven in de overheden, instituties en media.
Wauw! Vanmorgen de zoveelste discussie gehad over ” uitzoomen”, ” helicopterview” en met dit artikel heb ik feitelijk in handen wat er gebeurd is en nog steeds bij veel meer onderwerpen aan de orde van de dag. In april 2020 kwam ik er, door een toevallige ontmoeting, achter dat spotjes waren opgenomen en betaald VOOR februari 2020… een paar kennissen werkzaam op ic’ s vertelden al snel dat de prikken ” de enige uitweg zouden zijn”… enz. En ook bijna niemand die zich afgelopen december afvroeg dat het ver van tevoren geschreven en opgenomen Sinterklaasjournaal ophef moest veroorzaken… De een was nog meer beledigd dan de ander en er won zelfs iemand een dubieuze prijs… Vandaag ging het over thuiswerken: Plotseling vanuit de hoogste bazen uit de wereld bij meerdere bedrijven “verplichtingen” om op kantoor te komen, waar menig manager niets van wist, ook te lezen in het nieuws (ik volg dat omdat je dan weet wat de plannetjes zijn) en al eerder berichten over rechters die misbruikers van het thuiswerken gelijk geven, e.d. Weer een bijna verloren werkdag, velen op de achterste benen en ik zei “Dit is straks weer ‘luisteren naar het volk’ na eerst een periode van tegen elkaar opzetten en vooral elkaar controleren en verklikken, de goeden die onder de kwaden moeten lijden, enz. Jullie vragen zo zelf om een 15-minuten city en andere griezelige controle en dwang” Ik hoorde het in Keulen donderen…
Vroeger was het nog zo dat je een klap voor je kop kreeg als je niet luisterde, hetzij thuis hetzij in de publieke ruimte of op school.
Daar is vanaf gestapt als zijnde barbaars en primitief. Het is vervangen ( de beschaving schrijdt voort nietwaar ;-)) door geraffineerde gedragsbeïnvloeding en ‘nudging’ zoals mede beschreven in bovenstaande.
Mij doet het echter bijna weer verlangen naar openlijke , vaak lompe terechtwijzingen van destijds.
Daar was geen woord Spaans , veel gemakkelijker te idenficeren als zogenaamde ‘gedragscorrectie’ en een poging tot het opleggen van wenselijk gedrag.
Nooit gedacht dat ik dergelijke nostalgische gevoelens zou kunnen hebben
Goed artikel.
Dit is een patroon dat op veel meer terreinen gaande is.
Nu is het de vraag: Wat ligt hieraan ten grondslag?
Deze video van Glen Diesen en Alex Krainer legt het, volgens mij goed uit:
https://youtu.be/4jMsptVKYIs?si=PVRw5JTmyWk31tdl
Kijken, dit is echt zeer informatief!!!
Knap de feiten verzameld. Chapeau!
Voor mij geen nieuws, maar wel goed dat dit eens goed gedocumenteerd op een rijtje is gezet.
Wat is er gebeurd met de begaafde schrijver van dit blog. Zeldzaam moeizaam taalgebruik; een ambtenaar of een LLM waardig
Deze past er ook wel weer in denk ik:
https://www.telegraaf.nl/buitenland/alarm-om-dodelijk-nipah-virus-uit-india-40-tot-75-van-genfecteerden-overlijdt-en-er-is-geen-vaccin/127134796.html
Dodelijk nipah virus! Vrouwen en kinderen eerst!
Weer die vermaledijde vleermuizen.
De Telegraaf pent het allemaal klakkeloos over. 2 gevallen op een bevolking van 1.5 MILJARD. De WHO moet iets doen om haar bestaansrecht te verantwoorden, zeker nu de grootste suikeroom de geldkraan heeft dichtgedraaid.
Dit staat op de WHO site. Lees en huiver.
De symptomen: asymptomatische infectie (hoe dan, complete quatsch), luchtweg infectie of fatale hersenvlies ontsteking. Gooi maar
Signs and symptoms
Human infections range from asymptomatic infection to acute respiratory infection (mild, severe), and fatal encephalitis.
Infected people initially develop symptoms including fever, headaches, myalgia (muscle pain), vomiting and sore throat. This can be followed by dizziness, drowsiness, altered consciousness, and neurological signs that indicate acute encephalitis. Some people can also experience atypical pneumonia and severe respiratory problems, including acute respiratory distress. Encephalitis and seizures occur in severe cases, progressing to coma within 24 to 48 hours.
The incubation period (interval from infection to the onset of symptoms) is believed to range from 4 to 14 days. However, an incubation period as long as 45 days has been reported.
Most people who survive acute encephalitis make a full recovery, but long term neurologic conditions have been reported in survivors. Approximately 20% of patients are left with residual neurological consequences such as seizure disorder and personality changes. A small number of people who recover subsequently relapse or develop delayed onset encephalitis.
The case fatality rate is estimated at 40% to 75%. This rate can vary by outbreak depending on local capabilities for epidemiological surveillance and clinical management.