PEC: het retorisch spiegelpaleis van Hugo de Jonge

De uitsmijter van Season 1 van The Dutch Covid Enquiry Sessions was het verhoor van Hugo de Jonge. Wat hieronder volgt gaat niet over de vraag of het beleid deugde - dat weten we wel. Het gaat over hoe De Jonge zich onder ede tot de vragen verhield. Eén patroon keert onophoudelijk terug: tegenspraak wordt niet gewogen, ze wordt weggedefinieerd. Wat overblijft is een getuige die vrijwel alles heeft toegegeven behalve dat hij ooit had kunnen twijfelen.

"Geen dispuut" - Logisch: tegenspraak telde niet

Over het bepalen van de volgorde van vaccineren (november 2020) zegt HdJ: "Het is niet een heel heftig dispuut geweest om tot de vaststelling van deze strategie te komen." Maar dan komen de beroepen ter sprake die prioriteit eisten, zoals handhaving en politie: "Dit is een van de punten waar ik best ook dispuut over heb gehad met Ferd Grapperhaus bijvoorbeeld. (...) Dus ja, hier heb ik gewoon een dispuut over gehad." Dus het leverde spanningen op? "Altijd. Iedere dag opnieuw. Zeker. Absoluut, natuurlijk."

Ik begin hiermee omdat zo tekenend is voor de rest van het verhoor. De Jonge definieert een "heftig dispuut" niet als aanwezigheid van heftige tegenspraak van verschillende kanten, maar als zijn bereidheid om van standpunt te veranderen. Die was er niet. Omdat zijn uitkomst bij voorbaat vaststond - letterlijke quote: "hoe begrijpelijk jullie pleidooi ook is, we gaan het toch niet doen" - was er in zijn ogen geen heftig dispuut. De Trojka¹Trojka: SZW (Ministeries van 1) Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2) Economische Zaken en Klimaat en 3) van Financiën bracht alternatieve strategieën in, Grapperhaus vocht voor de politie maar HdJ duldde geen tegenspraak, dus er was geen dispuut.

Een minister die tegenspraak niet ziet als legitiem onderdeel van besluitvorming maar als als hinderlijke ruis die moet worden weggemanaged, die kan achteraf oprecht geloven dat er "geen dispuut" was. In zijn belevingswereld was er geen gelijkwaardige strijd; er was zijn positie, en er was geneuzel dat hij moest wegzetten. Een bestuursfilosofie die democratische tegenspraak doodslaat.

Je kunt je afvragen of besluiten daadwerkelijk gewogen zijn als de minister fundamentele tegenspraak niet herkende.

Botsende synapsen

Het is niet helemaal duidelijk wat er door zijn hoofd speelt bij het uitspreken van de zin "Het is mijn taak om te voorkomen dat we ons echt ook aan de doelen houden."²Zie 1:20:45 op debatdirect Er zal even een verkeerd hersenkwabje zijn geactiveerd. Iemand anders mag er een Freudiaanse analyse aan hangen. Dat de woorden "voorkomen" en "doelen" een grote rol spelen is duidelijk maar in de woordenvloedgenerator gaat het weleens fout.

Sturen op 'net geen code zwart' is onmogelijk. Maar... het beleid dan?

"Je kunt niet sturen op een 'net geen code zwart'. Dat is onmogelijk." HdJ is daar resoluut in, zoals in alles eigenlijk. Onwrikbaar. Maar zijn hele crisisfilosofie kwam neer op: nevenschade te beperken door altijd nét genoeg maatregelen te nemen om onder de IC-grens te blijven, en pas bijsturen als die grens te dichtbij komt. Elke golf die je ziet aankomen probeer je af te vlakken tot onder die ene, allesbepalende drempel. Dat is in de praktijk gewoon 'sturen op net geen code zwart'. Hij ontkent én beschrijft het in één adem. Op zich is dat een handige techniek: je kunt later aantonen dat je het ontkend of bevestigd hebt, al naar gelang de situatie daarom vraagt. De commissie neemt er genoegen mee.

"Hij kan je de toegang ontzeggen en je tegelijk aankijken alsof hij je jas heeft aangenomen. Alles uit christelijke naastenliefde."

Max von Kreyfelt over Hugo de Jonge³Max von Kreyfelt Substack: Hugo de Jonge en de rest

De Wallinga-mail: structureel nieuwe informatie weigeren

De commissie leest De Jonge een mail voor van Wallinga aan Van Dissel (14 maart 2020): "De beste strategie is inderdaad: zo hoog mogelijk als de IC-capaciteit toelaat, niet zo laag mogelijk." Driemaal vraagt de commissie naar zijn interpretatie - hij weigert simpelweg. Zijn antwoorden: "Dat weet ik niet. Deze mail is niet van mij." "Dat weet ik niet. (...) Ik heb deze mail destijds ook niet gezien." Niemand beweerde dat die mail van of aan hem was; het was informatie die zijn eigen hoofdrolspelers onderling uitwisselden, dus in zijn 'keten', onder zijn bewind. "Ik weet ook niet wat daarachter zit. Ik weet ook niet de context waarin deze mail is gemaakt."

Niks mee te maken dus.

Vervolgens neemt hij wel de ruimte voor een uitgebreide verhandeling over "de basisbeleidstheorie" met contact verminderen, bewegingen beperken, virus bestrijden, alsof dat de vraag beantwoordt. De mail stelt best wel iets fundamenteels: de strategie was niet minimaliseren van besmettingen, maar maximaliseren tot aan de IC-grens. Maar ja - dat lijkt misschien op "sturen op net geen code zwart" dat hij net heeft afgeserveerd. Hij praat zich er moeiteloos uit; de commissie geeft het vertwijfeld op.

Nu is het hele issue misschien niet eens zo relevant, in het licht van een zeer nare griep waartegen disproportionele zwak onderbouwde -en tot voor kort afgeraden- maatregelen zijn ingezet. Wat hier opvalt is het ontwijken, het weigeren om te reflecteren. Het 'net geen code zwart' raakt kennelijk toch een pijnpunt. Zelfs een hypothetisch antwoord blijft uit. Laat staan verbazing over het feit dat die info hem nooit officieel heeft bereikt. Zijn rotsvaste standpunten stelt hij niet bij, zijn uitspraken nuanceert hij nooit, en herzien zal hij ze zeker niet.

Het hele punt van een parlementaire enquête is -dat hopen velen in elk geval- om boven tafel te krijgen wat er écht gebeurd is, inclusief dingen die de getuige mogelijk niet wist. HdJ doet daar niet aan mee. Hij behandelt de vraag niet als een uitnodiging tot waarheidsvinding maar als een risico dat moet worden geneutraliseerd. Elke reflectie op de Wallinga-mail zou nieuwe vragen kunnen oproepen: "Was de IC-capaciteit leidend, niet de volksgezondheid? Hoe is dat dan afgewogen? Wiens strategie was dit: OMT, VWS, RIVM, NCTV?" Dus in plaats van te reflecteren, activeert hij een Ruttiaanse 'weet-ik-niet' firewall, gecamoufleerd met met een generiek verhaal dat niets toevoegt. De aangeboden informatie wordt niet gewogen, niet beoordeeld, niet eens erkend als relevant. Ze wordt simpelweg niet toegelaten. Dat is makkelijk besturen, en nog zonder heftige discussies ook.

Het is een bestuurlijk talent: het in acht nemen van informatiehygiëne. Juist onder ede sluit je dan elke opening naar onbekend terrein hermetisch af, want onbekend terrein betekent oncontroleerbare risico's. En hoe minder vragen, hoe beter. En hoe dubbelzinniger het antwoord, des te minder grip erop is te krijgen.

'Lessons learned': opnieuw dezelfde fundamentele fout en wéér niet erkend

Eerste golf: de bestaande draaiboeken gingen de prullenbak in

Studie over WHO aanbevelingen vóór en na Covid⁴Studie: WHO’s pandemic response recommendations after COVID-19: lessons learned or learnings lost?
Uit de analyse blijkt dat er ingrijpende veranderingen hebben plaatsgevonden in de aanbevelingen van de WHO, vaak zonder dat het bewijsmateriaal systematisch is beoordeeld. Diverse interventies die de gehele bevolking betreffen [...] zijn in documenten uit de post-COVID-periode de norm geworden, hoewel deze maatregelen voorheen juist werden afgeraden. [...] Bewijsmateriaal heeft dit vaak betrekking op eng gedefinieerde kortetermijnresultaten, waarbij onvoldoende rekening wordt gehouden met bredere maatschappelijke gevolgen.

Dat hele draaiboek werd in maart 2020 weggegooid. Welke (des)informatie vanuit het internationale veiligheidscomplex -waaronder de WHO zelf- hen zo ver heeft gebracht, is nog niet aan de orde gekomen. Verder dan de NCTV wordt niet gekeken, alsof die zelf alles hebben verzonnen. Want wat kwam er in plaats van het gebruikelijke draaiboek? Landelijke lockdowns, bezoekverboden, centrale spreiding van patiënten, triage-voorschriften, en code zwart (IC-overbelasting) als allesbepalende meetlat. De Jonge noemt het zelf "hozen." Maar het was een doelbewuste keuze om alle voorbereiding waarmee we waren toegerust, inclusief alles wat we wisten over respiratoire ziektes en hun transmissie, overboord te zetten.

Zomer 2020: "lessons learned"

Uit de puinhopen van die eerste golf trok men lessen. Tientallen experts werden geraadpleegd. Een zomer lang vergaderen, schrijven, evalueren, praktisch conceptdenken, herschrijven. Een heel nieuw systeem werd geblauwdrukt: regionaal, vroegtijdig, preventief, risiconiveaus, burgemeesters aan het stuur. HdJ: "Iedereen dacht dat. Collectief was dat echt de les die we trokken."

Najaar 2020: die lessen gingen óók de prullenbak in

Zodra het virus terug leek te komen, voorzagen De Jonge en Van Ark dat de regionale aanpak ging falen. Cold feet. Maar in plaats van terug te keren naar het oorspronkelijke draaiboek van eerstelijnszorg, vroege behandeling en kwetsbaren beschermen, grepen ze terug op het eerste-golf-draaiboek: nationale lockdowns en andere niet-medische interventies! Hetzelfde recept waarvan ze zogenaamd geleerd hadden dat het te generiek en te zwaar was. (Maar wel effectief - dat hielden ze zich althans voor.)

De Rule of Rescue les die weer niet werd geleerd

Tweemaal had Nederland dus een strategie klaarliggen. Tweemaal werd die bij de eerste de beste reële(?) dreiging verlaten. De werkelijkheid was niet echt anders dan verwacht, maar de reflex richting lockdown en centrale controle was veel sterker dan elk draaiboek, elke nuchtere expert, en elke "lesson learned."

De Jonge zegt nu: "Dat is helemaal niet de goede les geweest." Maar hij zegt niet wat wél de goede les was. En hij erkent niet dat het probleem niet in de lessen zat maar in een bestuurlijke reflex die bij elke crisis hetzelfde doet: centrale controle grijpen en draaiboeken negeren. De Rule of Rescue in optima forma. Hij wil hem zelfs formaliseren: bij een crisis moeten we over naar een command & control structuur. Een klein gecentraliseerd gremium dat de absolute macht grijpt, niet gehinderd door tegengeluid. "In zo'n situatie wil je eigenlijk meer een command-and-control-achtige relatie hebben tussen de aansturing van de crisis en de uitvoering op locatieniveau." [...] "En [...] je zou eigenlijk, zodra er een crisis is, een switch moeten kunnen maken naar een centrale aansturing. En dat hebben we natuurlijk nooit voorbereid." (Hoezo "natuurlijk" niet? Was het misschien een heel slecht idee?)

Dezelfde man die zojuist toegaf dat de "lessons learned" van de zomer 2020 totaal verkeerd waren, wil nú de les trekken dat we méér centrale macht moeten institutionaliseren. Dus niet: betere draaiboeken. Niet: luisteren naar het veld. Niet: sneller bijsturen als iets niet werkt. Nee: command-and-control.

Elke fout bewijst dat er méér macht nodig is.
Elke mislukking rechtvaardigt een volgende nog strakkere centralisatie.

God verhoede dat de Jonge ooit naar voren wordt geschoven om dit idee te realiseren.

De onafhankelijke IGJ benaderd als uitvoerder

De Jonge over zijn correspondentie met de Inspectie over (artsen als) Rob Elens: "Mijn rol is dus niet om individuele gevallen te beoordelen. Mijn rol is om te verifiëren, werkt het stelsel zoals het eigenlijk zou moeten?" Dat was dus het doel van zijn persoonlijke mailtjes aan de Inspectie: het inspecteren van de Inspectie. Niet via zijn ambtenaren maar zelf geschreven. "Een aantal huisartsen die gewoon ronduit ondermijnend voor de vaccinatiebereidheid te werk gaan, vind ik dusdanig schadelijk voor de vaccinatiecampagne." En in zijn app in mei 2020 aan de IGJ vraagt hij zich af "Of het tuchtrechtelijk te vervolgen is."

Hij beweert dat hij alleen "verifieerde of het stelsel werkt." Maar zijn communicatie laat zien dat hij actief aanstuurde op vervolging van een specifieke arts, met een specifiek gewenst resultaat. Dat is geen verifiëren, dat is poging tot beïnvloeding van een onafhankelijke toezichthouder. In zijn antwoord wil hij wel duidelijk aangeven dat "het eerste moment [..] was in mei 2020, toen was er nog geen vaccinatiecampagne." Alsof dat off-line medicatieprobleem toen nog niet speelde! Maar juist toen, nog vóór de beoogde goedkeuring onder noodvoorwaarden, alleen haalbaar voor een onbehandelbare, ernstige ziekte, juist toen had een werkzame behandeling -net als een plotseling mild gebleken ziekte- het vaccinatiekarretje behoorlijk in de poep kunnen rijden.

Samen met de daarin geïnvesteerde honderden miljarden.

"Dat we na twee jaar crisis (...) nog steeds niet verder zijn dan één tuchtzaak en enkele waarschuwingsbrieven. Ja, dat vond ik wel teleurstellend inderdaad." Op het dossier dat HdJ belangrijk genoeg vond om er persoonlijk over te corresponderen was hij teleurgesteld omdat er veel te weinig was bereikt. Maar "De inspectie heeft geweldig werk gedaan die hele crisis, absoluut." Herken ik daar weer een ambiguïteit, een dubbel antwoord?

Hugo hanteert zijn eigen dreigcijfers

Cijfers waarmee hij schermt kloppen niet altijd. Maurice de Hond rekent voor dat de door HdJ verwachte 20.000 tot 30.000 ziekenhuisopnames en 3.000 tot 4.000 IC-opnames van ongevaccineerden in werkelijkheid niet hoger hadden kunnen worden dan resp. 6.000 en 500.⁵Artikel MdH over Hugo de Jonge’s fantasiecijfers Zelfs als we dat halveren (sommige mensen vinden de aannames van MdH te scherp) zijn het nog steeds cijfers die ca. 2x tot 4x hoger liggen dan het werkelijke risico. De ernst van het virus wordt no steeds op allerlei manieren verschrikkelijk overdreven.

Hij zegt ook "Het overgrote deel van de mensen in de ziekenhuizen was niet gevaccineerd. En omdat zij zich niet hadden laten vaccineren, lagen ze in dat ziekenhuis.". Een parafrase op "pandemie van de ongevaccineerden." Maar onder de ziekenhuisopnames lag dat aandeel in november rond de helft, niet overweldigend aan één kant. En dan nog: dat zou toch ook te zien moeten zijn in de sterftecijfers. Maar ~70% van de covid-19-overlijdens in de piekweek was gevaccineerd!⁶Bron CBS (tabellen 3.3.1 + 3.3.3, week 48 2021) De 30% niet-gevaccineerden vormen bij lange na geen overgrote meerderheid.

Uit de vaccinologische onjuistheden die hij te berde brengt -beluister daarvoor de Dwarsnieuws-podcast met Jona Walk⁷Dwarsnieuws over HdJ met Jona Walk- wordt pijnlijk duidelijk dat hij de materie niet beter onder de knie heeft dan staatsecretaris Karremans zijn oversterftedossier. En dat was bepaald niet om over naar huis te schrijven.

Niemand stelde ter discussie dat het bezoekverbod nodig was

Over het bezoekverbod voor zorginstellingen in de Kamer: "Niemand stelt ter discussie dat het nodig is." Strikt genomen klopt dat: in maart 2020 betwistte niemand dát er iets moest gebeuren. Maar de kritiek die er wel degelijk was, en die aanhield: op de proportionaliteit, de duur, het uitblijven van maatwerk verandert op deze manier in kamerbrede consensus.
Een Kamerlid noemde de gevolgen destijds "buitengewoon hardvochtig en schrijnend"; 50PLUS bracht een amendement in tegen de algehele lockdown van verpleeghuizen; en Schipper, topambtenaar van BZK, verklaarde vijf jaar later voor de PEC dat het verbod "te ver ging" en dat daar intern "niet indringend genoeg" iets van is gezegd. Door de instemming te melden op het enige punt waar die bestond - een niet afgewogen 'noodzaak' - schuift De Jonge handig het onderdeel van de discussie buiten beeld waarvoor hij ter verantwoording wordt geroepen. De voorgeschreven consensus blijft weer overeind. Of misschien heeft hij niet willen horen. Illustratief voor dat gedrag is zijn bekende fittie met Wybren van Haga⁸Youtube van Haga vs de Jonge over de definitie van "Covid-dode", met name in ziekenhuizen. Hij praatte gewoon door van Haga heen - wilde het niet horen. Doof voor tegengeluid.

De ellende kwam door het virus, niet door het beleid

Op de vraag of het kabinet zich bewust was van de consequenties van het coronabeleid, corrigeert HdJ de commissie: "Ja, nou... Ja, van het coronabeleid... - van dat virus dus."

Dus niet het beleid had volgens HdJ gevolgen, maar het virus. Dit is een fundamentele verdraaiing waarmee hij zichzelf buiten beeld plaatst. Uitgestelde zorg, eenzaamheid, mentale schade — dat zijn toch echt directe gevolgen van de maatregelen, niet van het virus. Het virus maakt mensen ziek; de lockdowns maakten mensen eenzaam en zorgden voor uitgestelde operaties. Deze twee door elkaar halen is meer dan een semantisch spelletje, het is intellectueel oneerlijk.

Long COVID: Volgende vraag!

De commissie vraagt specifiek: hoe communiceerde u over long COVID, en hoe maakte u die afweging? Daarop volgt weer enkele kubieke meters gebakken luchtverplaatsing. Zijn antwoord gaat over dat het in het tweede jaar speelde, dat het in Kamerdebatten en kranten kwam, dat jongeren ook long COVID konden krijgen - allemaal erg interessant maar niet heus.

Er komt dus geen antwoord op de vraag hoe hij de afweging maakte om wél of niét te communiceren. Wat wil de commissie hiermee achterhalen of duidelijk maken? Dat ook Long Covid als dreiging werd ingezet om de vaccinatiebereidheid te bevorderen, nee toch? Hoe dan ook: de commissie vraagt naar het proces — hij geeft een beschrijving van het fenomeen. De commissie had nog kunnen vragen in hoeverre vaccinatie een rol speelde bij het voorkomen van Long Covid. Gemiste kans... of een ontweken pijnpuntje, dat kan ook.

Elkaar noemen doen ze niet graag

Bij kritieke vragen over wat er in het Catshuis besproken werd: "Ja, dat weet ik niet meer. We hebben tientallen keren in dat Catshuis gezeten. En ik kan niet dat allemaal weer in de volgorde terughalen..." en "Nee, meer in algemene zin. Omdat ik weet dat de gesprekken nu eenmaal zo gingen in die tijd. Maar niet wie zei wat op dat moment, nee."

Het is vooral opvallend dat vrijwel alle getuigen niet meer weten wie precies wat heeft gezegd. Op cruciale momenten waarop ze verantwoording moeten afleggen over specifieke besluitvorming, wordt het al gauw "weet ik niet meer." Waarom toch, zit er iets niet goed met die besluitvorming?

Bij HdJ komt ook dit herhaaldelijk terug: "Iedereen dacht dat. Collectief was dat echt de les." en "Iedereen was overtuigd van de noodzaak om die maatregelen te nemen." en "Er was geen discussie over de norm als zodanig. Iedereen vond dit verkeerd natuurlijk" en "Iedereen zag, denk ik wel, hoezeer vaccinatie ons uiteindelijk uit die crisis ging helpen." Zo ook de onterecht claim die we al eerder bekeken "Niemand stelt ter discussie dat het nodig is."

Als "iedereen" hetzelfde dacht, was er geen alternatief en dus geen keuze. En dus was het de goede keuze.

Maar door "iedereen" als democratische dekmantel te gebruiken, vermijdt hij bovendien verantwoordelijkheid van de persoon of het gremium dat iets heeft ingebracht of misschien wel uitzonderlijk dringend geadviseerd. Het moest.

Een stroman maken van het tegenargument

"Stelt u zich eens voor dat wij hadden gezegd in die crisis als kabinet hadden gezegd in die crisis weet je, wij zijn al een tijdje bezig geweest met het voorkomen van het overbelasten van de zorg. Gaan we het niet meer doen. We just let it go. (...) Ik denk dat de Kamer ons, en terecht, had teruggefloten."

Hij creëert een valse dichotomie (tegenstelling): ofwel volledige lockdown, ofwel helemaal niets doen. De commissie vraagt helemaal niet waarom hij niet "niets" deed — ze vragen naar de proportionaliteit en de balans. Door het extreme alternatief te schetsen ("we just let it go"), maakt hij elke kritiek op de gekozen aanpak onredelijk.

Jaren later blijkt Hugo geen spijt te hebben. Dat verbaast niet: spijt vereist dat je toelaat dat je zelf verkeerd zat. Precies daar ligt zijn rotonde. Gedachten richting zelfkritiek worden omgeleid naar omstandigheden, voortschrijdend inzicht en moeilijke keuzes, tot je weer uitkomt bij het punt waar Hugo gelijk had.

Max von Kreyfelt over Hugo de Jonge⁹Max von Kreyfelt Substack: Hugo de Jonge en de rest

Conclusie

Directe tegenstrijdigheden, feitelijke onjuistheden, ontwijkende antwoorden, retorische patronen, ontbrekende cruciale thema's. De Jonge's getuigenis is een demonstratie van beleefde vraagstellingen en schaamteloze verbale handigheid ten dienste van de doelstellingen: maximaliseer de dreiging, verschuif of minimaliseer de schade door het beleid, ontken persoonlijke verantwoordelijkheid door te wijzen op "iedereen" of "het virus" en val terug op "weet ik niet meer" wanneer het specifiek wordt. Hou je poot ten allen tijde stijf. De tegenspraak lost zich vanzelf op. Niet dat die weerlegd is, maar hij is nooit toegelaten.

"Zo waarlijk helpe mij God almachtig."

Naar de PEC-index

Voetnoten

• 1
  Trojka: SZW (Ministeries van 1) Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2) Economische Zaken en Klimaat en 3) van Financiën
• 2
  Zie 1:20:45 op debatdirect
• 3
  Max von Kreyfelt Substack: Hugo de Jonge en de rest
• 4
  Studie: WHO’s pandemic response recommendations after COVID-19: lessons learned or learnings lost?
• 5
  Artikel MdH over Hugo de Jonge’s fantasiecijfers
• 6
  Bron CBS (tabellen 3.3.1 + 3.3.3, week 48 2021)
• 7
  Dwarsnieuws over HdJ met Jona Walk
• 8
  Youtube van Haga vs de Jonge
• 9
  Max von Kreyfelt Substack: Hugo de Jonge en de rest